Make czy do: dlaczego „Let's make a plan”, a nie „Let's do a plan”

Jak to brzmi

Jak wygląda ten błąd

„Let's do a plan.” „Shall we do a booking?” „Sorry, I did a mistake.” „I have to make my homework.” Sens jest zawsze jasny i dlatego ten błąd utrzymuje się latami: nikt nie ma problemu ze zrozumieniem, więc nikt go nie poprawia. W każdym z tych zdań stoi jednak niewłaściwy czasownik i Brytyjczyk od razu to słyszy.

Pomyłka zdarza się w obu kierunkach. Jedni kursanci używają do niemal w każdym połączeniu, bo wydaje się ono neutralnym odpowiednikiem „robić”. Inni, poprawieni kilka razy, przerzucają się na make i mówią „make homework” albo „make the shopping”.

Za tym samym polskim czasownikiem kryje się jeszcze trzecia grupa: wyrażenia, w których angielski nie używa ani make, ani do. „Zrobić zdjęcie” to take a photo, „zrobić imprezę” to have albo throw a party, „zrobić przerwę” to take albo have a break.

Skąd ten błąd u Polaków

Polski ma jeden czasownik, robić albo zrobić, tam, gdzie angielski ma dwa. „Zrobić plan”, „zrobić zakupy”, „zrobić obiad”, „zrobić komuś przysługę”, „zrobić pranie”: po polsku wszędzie ten sam czasownik. Angielski je rozdziela: make a plan, do the shopping, make lunch, do someone a favour, do the washing. Nic w polskim zdaniu nie podpowiada, który angielski czasownik jest potrzebny.

W staranniejszej polszczyźnie często mamy precyzyjniejszy czasownik: „popełnić błąd”, „zaplanować”, „zarezerwować stolik”. Ale w codziennej rozmowie wystarcza „zrobić”, a to właśnie codzienną rozmowę tłumaczymy w głowie na angielski.

To więc problem kolokacji, a nie gramatyki. Kolokacje to słowa, które po prostu łączą się ze sobą, i nie da się ich wydedukować; trzeba je usłyszeć i zapamiętać. Dlatego zasada pomaga tylko do pewnego stopnia.

Ogólna zasada i wyrażenia, które się jej wymykają

Ogólna zasada: make, gdy w wyniku powstaje coś, czego wcześniej nie było. Make a cake, make tea, make a list, make a noise, make a mess, make a plan, make a decision. Do przy czynnościach, pracy i zadaniach, często z rzeczownikami na -ing albo ze słowami ogólnymi: do the shopping, do the washing-up, do the cleaning, do homework, do a course, do exercise, do your job, do something, do nothing.

Stałe połączenia są ważniejsze niż zasada, bo wiele z nich się jej nie trzyma. Z make: make a mistake, make a phone call, make an appointment, make a booking, make a suggestion, make an offer, make a complaint, make an effort, make progress, make money, make friends, make the bed. Z do: do someone a favour, do your best, do business, do damage, do harm, do good, do your hair.

Kilka niuansów. W brytyjskim angielskim usłyszysz też take a decision, głównie w języku oficjalnym; na co dzień mówi się make a decision. O egzaminie Brytyjczycy mówią take, sit albo do an exam i wszystkie trzy wersje są poprawne. Make dinner to przygotowanie jednego posiłku, a do the cooking to gotowanie jako obowiązek w ogóle. Często zaś najbardziej naturalny jest zupełnie inny czasownik: zamiast make a booking mówi się book a table, a zamiast make a plan for Saturday po prostu plan Saturday.

I wreszcie wyrażenia bez make i bez do: take a photo, take albo have a break, have a shower, have albo throw a party.

Jak to ćwiczyć

Ucz się wyrażeń, a nie pojedynczych czasowników. Nie pisz na fiszce „do = robić”; zapisz „do the shopping”, „make a mistake”, „do me a favour”. O wyborze decyduje rzeczownik, więc każdy rzeczownik zapamiętuj razem z jego czasownikiem.

Prowadź dwie krótkie listy, make i do, i dopisuj nowe wyrażenie za każdym razem, gdy trafisz na nie w książce, serialu albo rozmowie. Zacznij od tych, których potrzebujesz co tydzień: the shopping, the washing-up, homework, a phone call, an appointment, a mistake.

Gdy łapiesz się na tym, że w głowie pojawia się „zrobić…”, zatrzymaj się na chwilę i spójrz na rzeczownik, który ma paść. Albo znasz jego czasownik, albo pora go sprawdzić.

Lektorzy powinni poprawiać ten błąd szybko i zawsze tak samo: powtórzyć wyrażenie z właściwym czasownikiem i poprosić kursanta, żeby powiedział całe zdanie jeszcze raz. Dziesięć razy usłyszane w ciągu lekcji make a plan daje więcej niż jednorazowe wyjaśnienie zasady. Wyrażenia lepiej grupować tematycznie, na przykład wycieczka, prace domowe, biuro, niż rozdawać listę czterdziestu połączeń.

Jak radzi sobie z tym lekcja A2.6

Lekcja A2.6, „If it rains”, trwa 60 minut. Jej gramatyka to pierwszy tryb warunkowy i sposoby mówienia o przyszłości. W czwartkowy wieczór w kawiarni Isli czwórka bohaterów planuje sobotnie wyjście na wzgórze: cztery osoby, cztery opinie i prognoza pogody, której nikt nie ufa. Make i do nie są tematem tej lekcji; błąd pojawia się w niej tylko przy okazji kilku stałych wyrażeń.

W pierwszym ćwiczeniu, opisie obrazka, ramka ze zwrotami podaje make a plan, make a suggestion, book a table i cancel a booking z dopiskiem „make and book, never do”, a lektor czyta je na głos i grupa powtarza. Notatki dla lektora przewidują „do a plan” i „do a booking” i zalecają, żeby przez całą lekcję za każdym razem powtarzać takie zdanie z make albo book.

W ostatnim ćwiczeniu, dziesięciu zdaniach o tej samej sobocie, są „Why don't we do a plan for Saturday before we go home?” i „Shall we do a booking for the big table at two o'clock?”. Klucz uznaje zarówno book the big table, jak i make a booking, a omówienie wraca do czterech zwrotów z początku lekcji. Pozostałych kolokacji z tego artykułu, takich jak homework, a favour czy a photo, w lekcji nie ma.

Sprawdź się

Wpisz make albo do w odpowiedniej formie.

1. Can you ___ me a favour?
   Odpowiedź

   do

2. I always ___ the same mistake with this word.
   Odpowiedź

   make

3. Who ___ the washing-up last night?
   Odpowiedź

   did

4. Let's ___ a plan for Saturday.
   Odpowiedź

   make

5. I need to ___ a phone call before nine.
   Odpowiedź

   make

6. She ___ her homework after dinner every day.
   Odpowiedź

   does

7. We usually ___ the shopping on Fridays.
   Odpowiedź

   do

8. Please don't ___ so much noise!
   Odpowiedź

   make